Bewuste keuze? Dat had je gedacht!

Stel: je kiest bewust tussen drie gegeven opties. Nu wordt de optie die niet interessant/relevant is weggehaald. Je wist je geheugen en kiest opnieuw. Je zou zeggen dat je dan dezelfde keuze zult maken. Niet dus, stelt Dan Ariely in een recente TED-talk.

Hij geeft een voorbeeld: een bon voor een abonnement op een krant. De keuze is:

1. Een jaar lang online toegang tot alle artikelen: $59.99.
2. Een jaar lang de papieren krant: $125.
3. Een jaar lang de papieren krant en online toegang tot alle artikelen: $125.

Areily beschrijft hoe ondervraagden bij bovenstaande drie opties in meerderheid kiezen voor optie 3. Wordt optie 2 weggehaald, dan kiest de meerderheid voor optie 1.

Hij vraagt zich dan ook af: is de keuzevrijheid die we ervaren niet in hoge mate een illusie. En hoe gemakkelijk kunnen wij gemanipuleerd worden door een simpel psychologisch trucje.

Ariely presenteert onderzoeksresultaten die zijn twijfel over onze keuzevrijheid onderbouwen, zelfs als het gaat om belangrijke keuzen als: stel jij na je dood je organen beschikbaar voor zieke medemensen?



Areily beschrijft zijn vragen en onderzoek in 'Predictably Irrational: The Hidden Forces That Shape Our Decisions.' Bij Google Talks is er ook een uitgebreidere presentatie van Areily beschikbaar.

Veel van een beetje... of een beetje van veel?

Waar ga jij voor: veel van een beetje... of een beetje van veel? Ik heb het hier over kiezen, over loopbaan, de invulling van de tijd van je leven. Toen ik op het punt stond een vervolgstudie te kiezen, stond de journalistiek op nummer één. Een journalist is iemand die weinig weet van veel, een wetenschapper weet veel van weinig. Er is zoveel te beleven, dacht ik. Dus wil ik van alles een beetje proeven. Maar ik twijfelde ook: blijf je zo niet aan de oppervlakte? En wat betekent je bijdrage dan, wat voeg je toe? Een geneesmiddel voor kanker zal ik nooit bedenken...

Dezelfde vraag speelt in het alledaagse leven. Verdiep je je in het beluisteren van één muziekgenre (of zelfs één artiest) en leer je zo optimaal waarderen wat het echt te bieden heeft? Of kies je voor een meer eclectische benadering: even proeven van alles en het mooiste uit elk genre toevoegen aan je collectie. En pak je als zelfstandig ondernemer vooral de grote opdrachten waar je je volledig op kunt focussen of houd je liever al jonglerend voortdurend een aantal ballen in de lucht. Kortom, ga je voor de diepte of de breedte?

Er is een invalshoek waarmee je het dilemma kunt tackelen: die van het T-profiel uit de loopbaantheorie. Een T-profiel betekent dat je veel van een beetje weet of iets erg goed kunt. Die core-business is het verticale streepje van de T. Het T-profiel betekent ook dat je je kennis of vaardigheden binnen een breder kader kunt plaatsen of toepassen: het horizontale streepje van de T. Dat is nog eens een kwestie van balanceren. Iets teveel naar links of rechts en je T-tje valt om!

Er is nóg een alternatieve keuze: je kunt gaan voor een beetje van veel, maar daarnaast de samenhang of synergie tussen al die beetjes zoeken. Wat is de rode draad in al je opdrachten, in je muziekkeuze, hoe je je vrije tijd indeelt? En biedt die rode draad nieuwe inzichten en ideeën? Voor mij maakt deze keuze het verschil tussen een journalist en een kennisondernemer. Het is een keuze die van je vraagt bewust en gericht op zoek te gaan naar de rode draad in wat je allemaal doet en kunt. En daar weer nieuwe keuzen op te baseren.

Ga jij voor veel van een beetje of een beetje van veel?

Toeval bestaat (niet)

Het is een van die vragen waar je nooit helemaal uitkomt: bestaat toeval? Alleen de vraag al wat toeval is, is een lastige.

Is het bijvoorbeeld toeval als achteraf een eenvoudige verklaring is voor hetgeen gebeurde?
Je komt de man tegen die vroeger je buurjongen en vriend was en die je al jaren niet meer gezien hebt. Wat een toeval, denk je. Achteraf blijkt dat de man inderdaad ondertussen elders woont, maar dat hij vandaag een reünie heeft met zijn klas van zijn toenmalige school in jullie buurt.

En is er sprake van toeval als je het niet doorhebt?
Je zit op vakantie in de Verenigde Staten in een rollercoaster-karretje naast een klasgenoot van vroeger. Je herkent hem niet en maakt alleen een vriendelijk praatje.

En waar ligt de grens tussen geen toeval, toeval en TOEVAL?
Het is misschien geen toeval dat jouw favoriete supermarktwijn een keer in de aanbieding is. Het is een beetje toeval dat je zin hebt in een bepaalde cd en hem meteen uit je ongeorganiseerde cd-kast weet te plukken. Het is TOEVAL als je op een tweedehandsboekenmarkt een willekeurig boek koopt en er blijkt een foto als boekenlegger in te liggen, waarop jouw grootvader staat. Ik hoorde een variant op dat verhaal laatst in een televisieprogramma, dat in dit soort TOEVAL de 'hand van God' meende te herkennen. Waarmee het volgens mij geen TOEVAL meer zou zijn. Maar dat terzijde.

Wat weten we eigenlijk weinig van toeval. En dat terwijl het zo'n grote invloed heeft op ons leven. Toeval is een van de factoren bij de grote stappen in je leven, naast (on)bewust kiezen, de invloed van anderen of je genen... of een combinatie daarvan. Neem nu je studiekeuze en loopbaan. Je partnerkeuze. Je gezinssamenstelling. Allemaal zaken waarin toeval op zijn minst een kleine rol heeft gespeeld. Of neem die race waarmee jouw leven ooit begon. Als zaadcel.

(Dit bericht is een vervolg op gedachten die bij me opkwamen bij dit bericht op Frankwatching. Zie ook: Francisco van Jole over toeval in het kwadraat.)

Keuzevrijheid

"Op het moment dat het aantal keuzes te groot wordt, en de verschillen tussen de keuzes te klein, neemt het aantal beweegredenen (om te kiezen, EM) af – en daarmee iemands autonomie. Daardoor vermindert ook de gevoelde vrijheid: je kan moeilijker tot een keuze komen. En dat heeft – als je veel keuzes moet maken – ‘stress’ tot gevolg."

Dat schrijft Rob Wijnberg in een erg boeiend artikel over keuzestress, afgelopen woensdag in nrc.next. Het stuk is ook beschikbaar op het weblog van nrcnext.

Op een aspect in het artikel ben ik het niet met Wijnberg eens. Hij stelt: "Een willekeurige greep is (...) geen keuze – er gaat geen reden aan vooraf." Daar zijn twee redenen voor.

Allereerst kan willekeur een keuze zijn met een heel goede reden: een niet doordachte keuze kan nieuwe ervaringen opleveren en daar kun je van leren. Michiel Waaijer getuigde daar in 2006 van - in hetzelfde nrc.next - in een artikelenreeks geïnspireerd door het boek 'The Dice Man' van Luke Rhineheart. Zelf schreef ik over deze gedachte al eens op dit weblog.

Daarnaast is de vraag of een willekeurige greep wel zo willekeurig is. In 'Het slimme onbewuste' noemt auteur Ap Dijksterhuis verschillende voorbeelden, waarbij er een - onbewuste - reden is voor veel van onze willekeurige keuzen. Het verklaart onder andere waarom er relatief meer mensen met de naam Jack (of in dit geval misschien zelfs zonen van een vader die Jack heet) in Jackson wonen.

In het verhaal van Wijnberg ontbreekt nog een belangrijke oorzaak van keuzestress. Auteur Barry Schwartz rept erover in zijn boek 'The Paradox of Choice'. Daarin stelt hij dat met veel zorg en bewust genomen beslissingen vaak teleurstellen omdat al die energie die we erin steken leidt tot hogere verwachtingen dan de keuze waar kan maken.

De boodschappen van Dijksterhuis en Schwartz sluiten wel aan bij het verhaal van Wijnberg in de volgende conclusie: we worden bij tegenvallende keuzen niet zozeer teleurgesteld door de intrinsieke betekenis van de keuze zelf. Het gaat er veel meer om dat de illusie van autonomie en de autonome keuze wordt doorgeprikt.

De knoop

Er komt een knoop op het levenspad van A. Een moeilijk keuzemoment. A. heeft last van keuzestress. Links en rechts van de knoop probeert het touw A. te verleiden: veiligheid en uitdaging, een grote stap of door op hetzelfde pad. A. begint uit pure frustratie op de knoop te bijten. Aan weerszijden van de knoop houdt hij het touw zo stevig vast dat het bloed uit zijn vingers wegtrekt. Als na een verbeten strijd de knoop door is, kunnen zijn verkrampte handen de twee uiteinden van het touw niet meer loslaten. De knoop is door, de keuze is gemaakt. Maar A. houdt nog steeds een beetje vast aan de twee opties. Gaat A. naar links, dan zal hij blijven denken aan wat rechts hem opgeleverd zou hebben en vice versa.

Er komt een knoop op het levenspad van B. Een moeilijk keuzemoment. B overdenkt de situatie een momentje, maar niet te lang. Ontspannen legt hij het touw op een blok hout, pakt een vlijmscherpe bijl en hakt de knoop in één keer door. Intuïtief pakt hij een van de twee uiteinden. B is benieuwd waar het hem brengt. Hij vertrouwt op de goede afloop en richt alle energie op de gekozen richting. En ach, denkt B., als het allemaal niet zo zal lopen als ik hoop, dan heb ik in elk geval weer wat geleerd en zal ik een bijzondere ervaring rijker zijn.

Het lukt me steeds beter - maar nog niet altijd - om B. te zijn. Hoe is dat voor jou? En wat helpt jou bij het maken van ontspannen beslissingen?

Kiezen: maak je eigen 'consumententest'

Last van keuzestress? Kiezen is vaak lastig. Soms helpt het om je eigen 'consumententest' te maken. Je kent dat wel: neem een product, hak het in stukjes eigenschap en scoor de verschillende modellen op die eigenschappen. De gevorderde kan eventueel de ene eigenschap zwaarder laten wegen dan de andere om een nog zuiverder oordeel te krijgen.

Met een 'consumententest' objectiveer je wat schijnbaar niet objectiveerbaar is. En vaak heb je je daadwerkelijk een helder oordeel kunnen vormen. Als dat niet het geval is, is het de kunst de uitslag te accepteren, als een rijdende-rechter-oordeel. Aanvaard de consequenties en ga ermee aan de slag.

Gisteren heb ik de test enkele keren toegepast als werkvorm in mijn rol als coach van studentondernemingen van Fontys (minor ondernemerschap). De groepen moesten een origineel product of een nieuwe dienst bedenken om de markt mee te gaan bestormen. Sommige groepen hadden meer dan tien ideeën... en wisten niet hoe ze moesten kiezen. Gezamenlijk formuleerden we criteria: technische haalbaarheid, financiële haalbaarheid, mogelijkheden om te vermarkten, motiverend en uitdagend om mee aan de slag te gaan. In kolommen op het whiteboard werd vervolgens gescoord: plus, min of plusmin (respectievelijk 2, 0 of 1 punt). Het was mooi om te merken dat er op de deelaspecten snel consensus was over de te geven score. In minder dan een kwartier was de lijst gereduceerd tot 1 of 2 ideeën en meer helderheid over de mogelijke aanpak. Dat scheelt! (Je kunt zo'n test natuurlijk ook doen in een spreadsheet.)

Om meer vat te krijgen op keuzes, beschreef ik eerder de dubbele top 10, waarbij je tien voordelen en tien nadelen probeert te formuleren, bijvoorbeeld over de vraag of je voor jezelf zou moeten beginnen of niet.

Keuzevrijheid maakt gelukkig... tot op zekere hoogte

Meer keuze hebben betekent meer vrijheid hebben en dat betekent weer meer geluk... In de westerse economie wordt het gezien als dé ijzeren wet, dé inspiratiebron voor vooruitgang.

Maar waarom lopen er dan zoveel zuurpruimen rond, bijvoorbeeld in supermarkten waar je toch kunt kiezen uit tientallen soorten saladedressing? En waarom zijn we niet zo blij als we hadden gehoopt, zodra we na lang wikken en wegen eindelijk een van de duizenden typen mobieltjes in handen hebben of een film hebben gekeken uit het enorme aanbod op video, dvd en televisie.

Barry Schwartz deed er onderzoek naar en schreef er een boek over: 'The Paradox of Choice'. In een Google Talk van ruim een uur vat hij zijn visie samen: er zijn grenzen aan bovenstaande wet. Als je die in een grafiek zet, zal de stijgende lijn op een bepaald moment naar beneden ombuigen. Dan wordt keuzevrijheid opeens een 'burden'.

Het is technisch gezien niet een heel sterke 'talk': er lopen mensen door het beeld, de vragen uit de zaal zijn niet te verstaan, aan het eind komt er ineens een 'tape change' voorbij en vele Powerpoint-slides zijn er uitgeknipt omdat daar auteursrechtelijk beschermde cartoons op staan. Vanwege dat laatste mankement missen we ook nog eens de toch al spaarzame grappen.

Toch is het de moeite even door te bijten. Schwartz presenteert bevlogen een aantal interessante concepten, zoals die van de 'default assumption': als je geen tijd of zin hebt om te kiezen, ga dan voor de oplossing die de massa kiest. Of die van de 'agent', een professionele keuzemaker die op basis van je vraag de beste oplossing voor je opspoort. Dat kan bijvoorbeeld een makelaar zijn die je het juiste huis aanreikt, je favoriete weblogger die je door het oerwoud van het web loodst of de chef-kok die je een verrassingsmenu adviseert.



Van Schwartz is ook een TED-talk beschikbaar. Korter, maar daarom ook wat minder diepgaand. Vergelijk zijn verhaal ook eens met dat van Daniel Gilbert, dat ook gaat over verkeerde vooronderstellingen over wat ons gelukkig maakt. Of lees 'De paradox van keuzes' van Barry Schwartz. Wat een keuzes, hè?

Weg wat te veel is

In Paulo Coelho's 'Als een rivier' las ik vandaag een stukje waarin hij schrijft over zijn keuze "maximale kwaliteit te bereiken met een minimum aan spullen". Uit mijn interne muziekbibliotheek borrelde spontaan een zinnetje naar boven uit Raymond van het Groenewouds 'Gelukkig zijn': "Weg wat te veel is, geen stress aan mijn lijf." En ik moet denken aan dat gezegde waarmee een collega me lang geleden bekend maakte: "Niet het vele is goed, maar het goede is veel." Het zijn wijsheden die de laatste tijd - met name in geluksonderzoek - zelfs wetenschappelijk ondersteund worden. Waarom is het dan soms toch zo moeilijk het voortdurende streven naar meer naast je neer te leggen?

Keuzes maken (2)

Vorige week schreef ik over het feit dat het maken van keuzes zo moeilijk kan zijn. Een eenvoudige oplossing vond ik vanochtend in nrc.next. "Michiel Waaijer, student mediatechnology, zal in de huid kruipen van The Dice Man, die – naar voorbeeld van het gelijknamige boek van Luke Rhinehart – zijn beslissingen laat afhangen van dobbelsteenworpen." Het heeft wel wat: kom je er niet uit met je keuze, laat dan het toeval beslissen. Voorwaarde: neem hierbij het voornemen dat je al je energie zult stoppen in het succesvol maken van de door de dobbelsteen bepaalde richting. Je kunt jezelf in elk geval niet verwijten dat je de verkeerde keuze hebt gemaakt. En dat is nu juist een van de bepalende factoren bij keuzestress.

Klik hier om de belevenissen van Diceman te volgen.

Keuzes maken als competentie

Studenten werken tegenwoordig niet alleen meer aan kennis en vaardigheden, maar ook aan competenties. Ze moeten bijvoorbeeld leren samenwerken met mensen buiten hun vakgebied, kunnen netwerken en kunnen reflecteren op hun eigen leerproces. Het maken van weloverwogen keuzes zie ik zelden in de competentieprofielen staan. In mijn ogen een gemiste kans, want het kan verdomd moeilijk zijn te kiezen.

Dat bleek nog eens afgelopen woensdag. Ik heb met een groep studenten een sessie gedaan, waarbij een keuze gemaakt moest worden voor een product. Hierop gaat hun Student Company zich het lopende studiejaar storten. We hebben eerst vier mogelijke producten op een schoolbord geschreven en zijn vervolgens alle denkbare voor- en nadelen gaan inventariseren. Een van mijn interventies was om op een gegeven moment de productnamen weg te vegen: als je nu alleen naar de voor- en nadelen kijkt, wat is dan het meestbelovende product? Aan het eind van de sessie was de keuze gemaakt. Het viel echter op dat de studenten nog niet helemaal afscheid durfden te nemen van alle alternatieven. Boodschap: dat betekent wel dat je niet alle beschikbare energie in het gekozen product kunt stoppen.

Keuzes leren maken is belangrijk in een wereld waar steeds meer te kiezen valt: twintig soorten thee, je eigen loopbaan, de toekomst van je eigen onderneming. Keuzes maken is moeilijk. De paradox wil dat een grote hoeveelheid keuzemogelijkheden een gevoel van vrijheid en geluk geeft, maar dat je daardoor soms te hoge verwachtingen hebt van de weloverwogen keuze die je hebt gemaakt. Met een knagend 'had ik maar'-gevoel tot gevolg. Hoe ga jij om met belangrijke keuzes in je leven?