Slimmer kiezen: hoe doe je dat?

20 soorten jam in het schap, voor jezelf beginnen of niet, welk boek, welke film... veel keuzevrijheid hebben is mooi, maar het leven in de 21e eeuw biedt steeds vaker een overkill aan mogelijkheden. Gevolg: keuzestress! Wat kan de wetenschap vertellen over het omgaan met al die keuzen? En wat vertellen de ervaringen die we zelf hebben met kiezen?

Door Erno Mijland

In de samenleving van pakweg vijftig jaar geleden hadden we aanzienlijk minder te kiezen. De schappen van de kruidenier waren sober ingericht, je levensovertuiging nam je over van je ouders, de staat was de enige aanbieder van stroom, gas en telefonie, je had alleen Nederland 1 en 2 op de televisie, kinderen kwamen als de natuur dat wilde en je beroepskeuze lag vaak in de lijn van wat een van je ouders deed. De toon van de tijd werd begin van de 20e eeuw mooi verwoord door Henry Ford: je kunt onze T-Ford in alle kleuren kopen, zolang het maar zwart is. Het leven moet gemakkelijk geweest zijn... of niet?

Vrijheid

In de jaren zestig introduceerde een nieuwe generatie de formule voor de ideale samenleving: meer keuze = meer vrijheid = meer geluk. Wisten zij veel dat er, ruim veertig jaar later, mensen zouden rondlopen die zich doodongelukkig zouden voelen door de keuzestress. Dat konden ze ook niet, want het is op zijn zachtst gezegd vreemd dat het ideaal van keuzevrijheid zich plotseling tegen ons is gaan keren. En resulteerde in droevig makende fenomenen als de quarterlifecris of het vreselijke dertigersdilemma, dat akelige moment waarop enkele zware keuzevraagstukken op één punt in je leven samenkomen. Wat wordt die nieuwe baan na een eerste fase in de loopbaan? Nu aan kinderen beginnen, of nog een paar jaar wachten? Een huis kopen of toch nog even blijven huren? Waar grote vraagstukken zich aandienen, zijn er wetenschappers die naar antwoorden op zoek gaan en delen ervaringsdeskundigen hun leed en hun oplossingen. Dit artikel is een samenvatting van de inzichten die daarbij komen bovendrijven. De grote vraag is: hoe kunnen we slimmer kiezen, ofwel efficiënter keuzes maken die ons gelukkiger maken en het gevoel van vrijheid teruggeven? Snelheid is daarbij ook een belangrijke invalshoek, want zolang we keuzen blijven uitstellen, zullen de betrokken denkprocessen je energie kosten. Dat kan op een bepaald moment erg vermoeiend worden.

Paradox

De formule uit de jaren zestig wordt in de westerse economie nog altijd gezien als dé ijzeren wet, dé inspiratiebron voor vooruitgang. Maar waarom zijn we niet zo blij als we hadden gehoopt, zodra we na lang wikken en wegen eindelijk een van de duizenden typen mobieltjes in handen hebben? Barry Schwartz deed er onderzoek naar en schreef er een boek over: ‘The Paradox of Choice’. Daarin komt hij tot een opvallende conclusie. Als je de relatie tussen het aantal keuzen en geluk in een grafiek zet, zal de stijgende lijn op een bepaald moment naar beneden ombuigen. Teveel keuzevrijheid wordt dan opeens een ‘burden’. Dat geldt in sterke mate voor mensen die veel belang hechten aan het maken van een goede keuze (de ‘maximizers’), meer dan voor hen die tevreden zijn met de eerste de beste acceptabele optie (de ‘satisficers’). Schwartz legt uit dat een grote hoeveelheid keuzemogelijkheden grote verwachtingen schept over de uiteindelijke keuze. Ofwel: veel keuzes hebben en veel energie steken in kiezen, nou dat moet wel iets heel bijzonders worden! Achteraf gaat het dan mis: de verwachtingen blijken te hoog gespannen, het verschil met de alternatieven was klein en de kiezer blijft zitten met een knagend gevoel: ‘had ik maar...’ of ‘als ik nu...’.

Verantwoordelijkheid

In de 21^e eeuw klinken om elke hoek slogans als ‘word wie je bent’ of ‘succes is een keuze’. Positieve psychologie en stromingen als NLP hebben ons geleerd hoe we zoveel mogelijk zelf de touwtjes van ons leven in handen kunnen nemen. Geweldig, maar ook hierin schuilt een oorzaak van keuzestress. Want wie helemaal zelf een keuze maakt, is ook helemaal zelf verantwoordelijk voor die keuze, hoe die ook uitpakt. De druk om de juiste keuzen te maken is groot. Maak je de verkeerde keuze, dan is dat je eigen schuld. Hoogleraar economische psychologie aan de Universiteit van Tilburg Fred van Raaij verwoordt het als volgt, als hij het in BN De Stem van donderdag 12 februari 2009 heeft over ons gedrag in de vrije markt: “Je kunt wel stellen dat consumenten over het algemeen veel minder actief zijn dan goed voor ze is.” Ofwel: kijk uit je doppen en vergelijk, want als je verkeerd kiest is dat dom! Kies met die last op je schouders maar eens een opleiding, een baan, een partner of het allerlekkerste toetje. Geen wonder dat we af en toe, stiekem en een beetje laf, de keuze overlaten aan de ander. Heerlijk gemakkelijk toch om - terwijl de regen tikt op het tentdoek - tegen je partner te kunnen zeggen: “Ja, hoor eens, jij wilde op zomervakantie naar Vlieland.”

Onvoorstelbaar

We hebben dus vaak te veel opties en ervaren daarbij de druk om een optimale keuze te maken. Tot overmaat van ramp blijkt dan ook nog eens dat ons brein niet het beste gereedschap is om te kunnen kiezen. Vraag eens aan een willekeurige ouder hoe goed hun beeld was van het hebben van kinderen, voordat die kinderen er waren. Ofwel: hoe juist waren hun voorspellingen? Of het nu is meegevallen of tegengevallen: de meesten zullen toegeven dat hun beeld van toen de werkelijkheid van nu maar matig weergaf. We zijn dus niet zo heel goed in het rationaliseren en visualiseren van de toekomst. We zoeken houvast in argumenten, pro en contra, zonder te weten of die uiteindelijk geldig zullen blijken. Een voorbeeld wordt genoemd door onderzoeker Daniel Gilbert in zijn boek ‘Stumbling on Happiness’. Stel, je zou mogen kiezen tussen het winnen van een grote prijs in de loterij of terecht komen in een rolstoel omdat je niet meer kunt lopen. Natuurlijk kiest ieder weldenkend mens voor de lottoprijs. Maar het onderzoek van Gilbert zegt dat de rolstoeler en de lottowinnaar - na respectievelijk een dipje en een hoerastemming - na een half jaar net zo gelukkig zijn, als ze waren voordat het (on)geluk hen trof. Al ken je alle feiten en statistieken, de beleving van je toekomst na een bepaalde keuze is kennelijk moeilijk te voorspellen. Geen wonder dat kiezen stress oplevert. Geen wonder ook dat we erg goed zijn in het maken van de verkeerde keuzen. “We trouwen met mensen die merkwaardig goed lijken op de man of vrouw van wie we net gescheiden zijn, en we geloven dat het volgende huis, de volgende auto en de volgende promotie ons gelukkig zullen maken, terwijl we donders goed weten dat de vorige dat niet deden. Het minste dat je kan doen, is dus sceptisch zijn over je eigen wensen.” Zegt Daniel Gilbert in een interview over keuzestress met Humo (8 augustus 2006). De statistieken geven hem gelijk. Elk jaar worden er zo’n 70.000 huwelijken gesloten in de volle overtuiging dat de relatie een succes zal blijven. Daartegenover staan 30.000 echtscheidingen.

Onbewust

Hoe kan het dat we met volle verstand soms ‘domme’ keuzen maken? Dat heeft alles te maken met de invloed van ons onbewuste. We worden daardoor in hoge mate gestuurd, zegt Ap Dijksterhuis in ‘Het slimme onbewuste’. Hij noemt verschillende voorbeelden van keuzen en gedrag dat gestuurd wordt door het onbewuste. Zoals het hilarische onderzoek met een beschuitje: wie dit kleinood eet in een kamer met een subtiel aanwezige geur van schoonmaakmiddel, laat de kruimels minder slingeren dan als die geur er niet is. Of het feit dat mensen geneigd zijn te gaan wonen in een plaats die dezelfde letter heeft als hun voornaam. We denken dat we bewust kiezen, maar laten ons leiden door futiele argumenten waarvan we ons niet eens bewust zijn.

Een nachtje slapen

We kunnen het onbewuste ook een positieve bijdrage laten leveren aan ons keuzeproces, stelt Dijksterhuis. Dat doe je door bij moeilijke keuzen er een ‘nachtje over te slapen’. Zo deed Dijksterhuis onderzoek naar het kiezen van een auto op basis van vier en op basis van twaalf positieve of negatieve kenmerken. De ene groep koos na vier minuten nadenken, de andere groep na vier minuten afgeleid te zijn met een puzzeltje. Wat bleek: bij vier kenmerken was er geen verschil in hoe moeilijk men het kiezen vond en hoe tevreden men na afloop met de keuze was. Maar bij twaalf kenmerken vond de puzzelgroep het kiezen gemakkelijker én was men meer tevreden met de gemaakte keuze. Dijksterhuis in een interview met het televisieprogramma Noorderlicht over onbewust nadenken: “Op de één of andere manier vallen alle puzzelstukjes in elkaar, zonder dat je bewust over de kwestie nadenkt. Hoe dat precies werkt, weten we niet.” Malcolm Gladwell, auteur van ‘Blink’, roemt naast de kwaliteit van het onbewuste ook de snelheid. Met name specialisten weten vaak al voordat ze hun bewuste hebben laten werken, de juiste keuze te maken.

Synthetisch geluk en het onbewuste

Uit bovenstaande mag je concluderen dat slim kunnen kiezen een waardevolle competentie kan zijn voor het leven anno nu. Slimme kiezers besparen tijd en maken vaker keuzen die hen daadwerkelijk gelukkiger maken. Misschien is de grote paradox van de slimme kiezer wel dat ze gelukkig worden van hun keuzes, juist doordat ze zich niet blindstaren op het geluksperspectief. Oftewel: kiezen is een kwestie van eerst loslaten en dan pas vastpakken. Volgens Gilbert helpt ons brein daarbij een handje met het concept van ‘synthetisch geluk’. Dat betekent dat we de neiging hebben het beste te maken van de situatie waarin we ons bevinden. Hebben we er eenmaal voor gekozen te stoppen met roken, dan verkondigen we als Jehova’s Getuigen hoe fantastisch we ons voelen na die keuze. En echt waar: er bestaan voorbeelden van gearrangeerde huwelijken die een succes blijken. Andersom werkt het ook: we richten onze aandacht direct op het negatieve van waar we niet voor gekozen hebben. Je hebt vast wel eens ervaren dat je anders gaat kijken naar je huidige situatie, zodra je je toestaat een andere situatie voor te stellen. Het scannen van vacatures leidt bijna vanzelf tot het nadenken over de nadelen van je huidige baan. De boodschap van dit alles lijkt: til niet te zwaar aan keuzes, uiteindelijk is de kans groot dat je er qua geluk nauwelijks op voor- of achteruitgaat.

Slimmer kiezen?

Hoogste tijd om eens naar de praktijk van het slimmer kiezen te gaan kijken. Welke strategieën helpen om sneller betere keuzen te maken die je bovendien gelukkiger kunnen maken? Het helpt om daarbij te kijken naar waar het misgaat bij kiezen.

Strategie 1: Stel jezelf een deadline

Voor het maken van veel keuzes heb je zeeën van tijd. Uit bovenstaande blijkt al dat meer tijd besteden aan keuzes niet per definitie leidt tot betere keuzes. Stel daarom voor jezelf een deadline. Maak die zo concreet mogelijk, bijvoorbeeld door in je agenda te schrijven: ‘Verhuizen of niet?’. Bouw voldoende tijd in om ook je onbewuste tijd te gunnen voor het keuzeproces, ofwel: slaap er een nachtje over. Je onbewuste komt soms tot mooie oplossingen. Tip: heb je veel opties? Schrijf ze allemaal op en schrap er elke dag één van je lijstje.

Strategie 2: Laat het lot beslissen

Wil je snelle actie van jezelf, laat dan het lot eens beslissen; het synthetisch geluk zorgt vervolgens wel dat het goedkomt. Het verrassingsmenu is bijvoorbeeld een snelle keuze uit een kaart vol lekkernijen op bedjes van andere lekkernijen. Laat de chefkok beslissen, dan hoef je je in elk geval nooit te verwijten dat je de verkeerde keuze hebt gemaakt. Of doe als Michiel Waaijer, in 2006 student mediatechnology. Hij kroop voor nrc.next in de huid van The Dice Man, die - naar voorbeeld van de hoofdpersoon in het gelijknamige boek van Luke Rhinehart - zijn beslissingen liet afhangen van dobbelsteenworpen. Zes opties krijgen een nummertje, werpen, doen! Als je het lot laat beslissen, neem je dan voor dat je al je energie zult stoppen in het succesvol maken van de door de dobbelsteen bepaalde richting.

Strategie 3: Bedenk je eigen regels

Moet je te vaak kiezen uit te veel keuzes en wordt je daar ontzettend moe van? Hanteer dan je eigen standaardregels die het keuzeproces, bijvoorbeeld door het snel wegstrepen van opties, vergemakkelijken. Leg bijvoorbeeld je keuze voor een energieleverancier voor drie jaar vast, zodat je niet steeds hoeft na te denken over weer een goedkopere aanbieding. Of maak een basisweekmenu, zodat je niet elke dag hoeft te piekeren over wat je vanavond weer eens zult maken. Beslis dat je nooit koopt naar aanleiding van een telefonisch verkoopgesprek, dan hoef je ook niet na te denken over die wel heel aantrekkelijke, eenmalige, echt-nu-of-nooit aanbieding.

Strategie 4: Verhelder je argumenten

Deze strategie werkt vooral in situaties met een niet al te groot aantal opties en waarbij je per se zo rationeel mogelijk wilt kiezen. Doe dat dan ook goed. Laat niet al die argumenten losjes door je hoofd dwarrelen, maar maak je eigen ‘consumententest’. Je kent dat wel: neem een product, hak het in stukjes eigenschap en scoor de verschillende modellen op die eigenschappen. Doe dat met pen en papier. De gevorderde kan eventueel de ene eigenschap zwaarder laten wegen dan de andere om een nog zuiverder oordeel te krijgen. Met zo’n test objectiveer je wat schijnbaar niet objectiveerbaar is. Mocht je nu niet echt een helderder oordeel kunnen vormen, accepteer dan toch de uitslag alsof het een rijdende-rechter-oordeel is. Aanvaard de consequenties en ga ermee aan de slag.

Strategie 5: Kies voor de meest leerzame keuze

Als de voor- en nadelen van twee opties in evenwicht zijn, is het extra moeilijk kiezen. Kies in dat geval voor de optie die het meest interessant is: het meest afwijkend van wat je meestal al kiest, iets nieuws, het meest leerzame.

Strategie 6: Volg je keuzegoeroe

Voor sommige keuzes heb je eigenlijk specialistische kennis nodig. Gelukkig zijn er altijd wel specialisten of goeroes die je kunt volgen, die je kunnen helpen of adviseren. Neem bijvoorbeeld de ondoorzichtige wereld van telefoonabonnementen. Er zijn websites waarop je aangeeft wat voor jou belangrijke wegingsfactoren zijn. Vervolgens krijg je een advies voor het voor jou best passende abonnementen. Veel vriendenclubs hebben zo’n goeroe-stel in hun midden. Pas als zij met de eerste zwangerschap op de proppen komen, durft de rest het ook aan.

Strategie 7: Een oefening relativeren

Doe rond je keuze eens een oefening in relativeren. Stel je zelf de vraag: “Wat is het ergste dat me kan gebeuren als ik de verkeerde keuze maak?” Besef dat de invloed van de keuze op je geluk waarschijnlijk klein zal zijn. Wat blijft er hetzelfde bij de keuze voor optie A of B. Verandert er echt zoveel? Ach... wat maakt het uit!

Links

· Ben je een ‘maximizer’ of een ‘satisficer’? Een test op de website van Psychologie Magazine.

· Barry Schwartz bij TED.com over ‘The paradox of choice’.

· Daniel Gilbert bij TED.com over ‘Stumbling on happiness’.

Boeken

· Het slimme onbewuste - Ap Dijksterhuis

· Blink - Malcolm Gladwell

· Stuiten op geluk - Daniel Gilbert

· Paradox of Choice - Barry Schwartz